Có những hình ảnh đã hiện diện trên đất Việt từ rất lâu trước khi chúng ta gọi tên chúng là một phần của “di sản”. Những đường nét trên kiến trúc cổ, những hình tượng được chạm khắc trên gỗ đá, những hoa văn xuất hiện trên đồ dùng và những hình ảnh trong tranh dân gian đều âm thầm lưu giữ cách người Việt nhìn nhận thiên nhiên, con người và thế giới xung quanh.

Theo thời gian, những hình ảnh ấy trở thành nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu mỹ thuật và văn hóa Việt Nam. Nhưng di sản không chỉ có thể được nhìn lại. Khi được nghiên cứu và diễn giải bằng những ngôn ngữ mới, họa tiết cổ còn có thể bước vào đời sống đương đại.

Đó cũng là hành trình mà Tơ Vàng Việt Nam lựa chọn khi tìm kiếm cảm hứng từ những giá trị văn hóa truyền thống để đưa lên lụa. Từ đình, đền, chùa đến những thiết kế dành cho đời sống hôm nay, khoảng cách tưởng như rất xa giữa quá khứ và hiện tại có thể được nối lại bằng một yếu tố quen thuộc: họa tiết.

Đình, đền, chùa và kho tàng hình ảnh của người Việt

Trong văn hóa Việt Nam, đình, đền, chùa không chỉ là những công trình có giá trị về kiến trúc. Đây còn là những không gian lưu giữ nhiều dấu ấn của nghệ thuật trang trí truyền thống.

Trên những cấu trúc kiến trúc, các hình tượng thiên nhiên và linh vật được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau. Hoa lá, mây, rồng, phượng và những đồ án trang trí được sắp xếp theo đặc điểm của từng không gian, từng thời kỳ và từng chất liệu.

Những đường nét ấy cho thấy người nghệ nhân xưa không chỉ quan tâm đến việc tái hiện một hình ảnh có thật. Họ thường cách điệu, biến đổi và tổ chức lại hình tượng để phù hợp với bề mặt trang trí.

Một chiếc lá có thể được kéo dài thành những đường cong mềm mại. Một con vật có thể được giản lược thành những nét đặc trưng. Những hình ảnh riêng lẻ có thể được lặp lại để tạo thành nhịp điệu cho toàn bộ bố cục.

Chính quá trình cách điệu này tạo nên một đặc điểm quan trọng của họa tiết cổ: chúng vừa có nguồn gốc từ đời sống, vừa mang một ngôn ngữ tạo hình riêng.

Họa tiết cổ là dấu vết của từng thời kỳ

Họa tiết không tồn tại tách biệt khỏi thời gian. Khi quan sát những hình tượng được tạo ra trong các giai đoạn khác nhau, có thể nhận thấy sự thay đổi về đường nét, tỷ lệ, bố cục và cách thể hiện.

Những hình ảnh quen thuộc như rồng, phượng, sen hay mây có thể xuất hiện nhiều lần trong lịch sử mỹ thuật nhưng không nhất thiết mang cùng một diện mạo.

Đây là điều làm cho việc nghiên cứu họa tiết cổ trở nên thú vị. Một hình tượng không chỉ được nhận diện bằng tên gọi mà còn cần được nhìn trong mối quan hệ với thời kỳ, không gian và chất liệu mà nó xuất hiện.

Đối với người làm thiết kế, việc tìm hiểu những biến đổi đó giúp tránh cách tiếp cận đơn giản là lấy một hình ảnh cổ rồi đặt vào một thiết kế mới. Thay vào đó, họa tiết cần được nhìn như một hệ thống ngôn ngữ. Hiểu được cấu trúc, đường nét và tinh thần của hình tượng mới có thể tìm ra cách chuyển hóa phù hợp.

Từ nghiên cứu mỹ thuật đến cảm hứng thiết kế

Với Tơ Vàng, câu chuyện về họa tiết bắt đầu từ sự quan tâm đến mỹ thuật và văn hóa Việt Nam. Nhà sáng lập thương hiệu - chị Nguyễn Thanh Hương, với nền tảng được đào tạo về thiết kế đồ họa và truyền thông đa phương tiện, từng có thời gian nghiên cứu những họa tiết cổ xuất hiện trên đình, đền, chùa trong quá trình học tập và giảng dạy.

Những nghiên cứu đó dần mở ra một cách nhìn khác về di sản, thay vì chỉ xem những hoa văn cổ như những hình ảnh thuộc về quá khứ, chúng có thể trở thành nguồn tư liệu để sáng tạo. Điều quan trọng là phải hiểu được nguồn gốc và đặc điểm của chúng trước khi tìm cách đưa vào một ngôn ngữ thiết kế mới.

Đó cũng là một trong những nền tảng hình thành định hướng thiết kế của Tơ Vàng, những hình ảnh quen thuộc của mỹ thuật Việt được tìm hiểu, chọn lọc và chuyển hóa để có thể xuất hiện trên chất liệu lụa theo một cách phù hợp với đời sống đương đại.

Khi họa tiết rời khỏi không gian kiến trúc

Một họa tiết trên đình, đền hay chùa có một cách tồn tại rất khác so với họa tiết trên thời trang.

Trong kiến trúc, hình ảnh thường gắn với một vị trí cố định. Người xem tiếp cận nó trong tổng thể của công trình, cùng với không gian, vật liệu và những yếu tố trang trí khác.

Khi bước lên lụa, họa tiết trở nên mềm mại hơn và có tính chuyển động, một chiếc khăn được gấp lại có thể chỉ để lộ một phần của đồ án. Khi mở ra, toàn bộ bố cục mới dần được nhìn thấy. Khi được sử dụng, họa tiết lại thay đổi theo từng chuyển động của người mặc.

Sự thay đổi về chất liệu vì thế không chỉ là thay đổi bề mặt, nó làm thay đổi cả cách người dùng trải nghiệm hình ảnh.

Một họa tiết từng thuộc về không gian kiến trúc nay có thể trở thành một phần của trang phục và được mang theo trong đời sống hàng ngày. Đó là một cách để di sản tiến gần hơn đến con người hiện đại.

Cách điệu không có nghĩa là tách khỏi truyền thống

Khi đưa họa tiết cổ vào thiết kế hiện đại, một trong những vấn đề quan trọng là làm thế nào để sự sáng tạo không làm mất đi bản sắc của hình tượng.

Cách điệu vì thế cần bắt đầu từ sự hiểu biết, nhà thiết kế có thể giữ lại những đặc điểm quan trọng giúp hình tượng được nhận diện, đồng thời thay đổi tỷ lệ, bố cục, đường nét hoặc màu sắc để phù hợp với chất liệu và mục đích sử dụng.

Quá trình này tạo ra một phiên bản mới nhưng vẫn giữ được mối liên hệ với nguồn cảm hứng ban đầu.

Với lụa, việc cách điệu còn cần tính đến đặc tính riêng của chất liệu. Bề mặt mềm, nhẹ và có độ rủ khiến họa tiết cần được tổ chức sao cho vừa có tính thẩm mỹ khi trải phẳng, vừa tạo hiệu quả khi khăn được gấp, quàng hoặc chuyển động.

Từ mỹ thuật cổ đến những thiết kế mang dấu ấn Việt

Tơ Vàng lựa chọn nhiều nguồn cảm hứng từ di sản mỹ thuật Việt Nam, trong đó có nghệ thuật cung đình, kiến trúc truyền thống, tranh dân gian và những hình ảnh được lưu giữ trong các không gian văn hóa.

Mỗi nguồn cảm hứng mang một đặc điểm riêng, có hình tượng tạo ấn tượng bởi đường nét, có hình tượng nổi bật bởi bố cục, có những hình ảnh lại gây chú ý bởi khả năng kết hợp với các họa tiết khác.

Khi được chuyển hóa thành thiết kế, những đặc điểm ấy có thể được khai thác theo những cách khác nhau, điều này giúp ngôn ngữ thiết kế của Tơ Vàng không bị giới hạn trong một nhóm hình tượng cố định. Thay vào đó, thương hiệu có thể tiếp tục mở rộng thư viện thiết kế dựa trên nhiều nguồn tư liệu văn hóa Việt Nam.

Từ một họa tiết cổ, có thể mở ra một cách kể mới, từ một hình tượng quen thuộc, có thể hình thành một thiết kế phù hợp với người sử dụng hôm nay.

Tơ Vàng và cách đưa quá khứ vào hiện tại

Điều Tơ Vàng hướng đến không phải là đưa toàn bộ quá khứ lên những thiết kế mới, Chúng tôi lựa chọn cách tiếp cận có chọn lọc.

Trước tiên là tìm hiểu những nguồn cảm hứng văn hóa, sau đó là quan sát hình tượng, nghiên cứu đường nét và lựa chọn những yếu tố có khả năng chuyển hóa. Cuối cùng, những yếu tố ấy được đặt trong ngôn ngữ của lụa và thiết kế hiện đại.

Quá trình này tạo ra một điểm cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo, nếu chỉ giữ nguyên, họa tiết có thể trở thành một hình ảnh mang tính trưng bày, nếu thay đổi quá nhiều, mối liên hệ với nguồn gốc có thể trở nên mờ nhạt.

Giữa hai thái cực ấy là một khoảng không dành cho thiết kế. Ở đó, truyền thống cung cấp nền tảng còn sáng tạo tạo ra khả năng tiếp nối. Đó cũng là nơi Tơ Vàng đặt câu chuyện về họa tiết Việt Nam.

Thông qua nghiên cứu và thiết kế, những giá trị ấy có thể được chuyển hóa thành những hình thức mới. Khi xuất hiện trên lụa, họa tiết có thêm khả năng chuyển động cùng người sử dụng. Khi trở thành một món quà, nó có thể mang theo câu chuyện về văn hóa Việt đến một không gian khác.

Khám phá thêm câu chuyện thương hiệu Tơ Vàng Việt Nam và những thiết kế lấy cảm hứng từ di sản Việt trong [Bộ sưu tập khăn lụa Tơ Vàng].