Có những chất liệu không chỉ được nhận diện bằng vẻ đẹp bên ngoài mà còn bằng câu chuyện nằm phía sau quá trình tạo nên chúng. Sơn mài Việt Nam là một chất liệu như vậy. Từ dòng nhựa nguyên bản được chiết xuất từ cây sơn, qua nhiều lớp phủ, nhiều lần mài và sự kiên trì của người nghệ nhân, một bề mặt sơn mài dần hình thành với độ mịn, độ bóng và chiều sâu riêng. Cùng với thời gian, chất liệu này tiếp tục được phát triển với nhiều phương thức chế tác và vật liệu khác nhau, nhưng tinh thần thủ công vẫn là yếu tố quan trọng làm nên giá trị của sơn mài.

Sơn mài Việt Nam được tạo nên từ sự kết hợp giữa chất liệu và bàn tay người thợ

Điểm đặc biệt của sơn mài nằm ở chính quá trình tạo dựng bề mặt. Nguyên liệu ban đầu là dòng nhựa được chiết xuất từ cây sơn, sau đó được đánh, lọc và pha chế để đạt những đặc tính phù hợp cho quá trình chế tác. Bên cạnh sơn ta truyền thống, sơn công nghiệp cũng được ứng dụng trong một số sản phẩm nhằm đáp ứng nhu cầu của đời sống hiện đại và hỗ trợ quá trình sản xuất hiệu quả, an toàn hơn.

Từ lớp nền ban đầu, người nghệ nhân bắt đầu phủ sơn từng lớp. Mỗi lớp cần có thời gian để khô trước khi chuyển sang công đoạn mài nước. Sau đó, bề mặt lại tiếp tục được phủ thêm một lớp sơn mới và trải qua một lần mài khác. Chu trình ấy được lặp lại nhiều lần, có khi lên đến 15 lớp hoặc hơn, cho đến khi bề mặt đạt được độ mịn màng và bóng loáng.

Nhìn vào một sản phẩm đã hoàn thiện, quá trình này gần như không còn hiện hữu trước mắt. Nhưng chính những lớp sơn nằm phía sau bề mặt ấy lại cho thấy sự kiên trì cần thiết trong nghề. Người thợ phải làm việc với thời gian của vật liệu, kiểm soát từng công đoạn và chờ đợi để bề mặt đạt đến trạng thái phù hợp cho bước tiếp theo.

Sơn mài vì vậy không chỉ là câu chuyện của một loại vật liệu. Đó còn là câu chuyện về kỹ thuật và con người.

Những chất liệu làm nên vẻ đẹp riêng của bề mặt sơn mài

Một trong những đặc điểm tạo nên sức hấp dẫn của sơn mài là khả năng kết hợp nhiều loại chất liệu trên cùng một bề mặt. Vàng và bạc có thể được sử dụng dưới nhiều hình thức như bạc thếp, bạc dán, bạc xay, bạc dầm và vàng thếp để tạo điểm nhấn hoặc hình thành những họa tiết nổi bật.

Bên cạnh đó là những vật liệu tự nhiên như vỏ trứng, vỏ trai, vỏ ốc và bột điệp. Tùy vào mục đích chế tác, các vật liệu này có thể được nghiền, cắt hoặc dầm nhỏ để tạo nên hiệu ứng khảm và những biến đổi đặc biệt trên bề mặt.

Khi kết hợp với lớp sơn, những chất liệu ấy tạo nên sự khác biệt về màu sắc, ánh sáng và kết cấu. Bề mặt không còn là một mặt phẳng đơn sắc mà có thêm nhiều lớp cảm nhận. Có những chi tiết chỉ trở nên rõ nét khi ánh sáng thay đổi hoặc khi người nhìn quan sát ở một góc khác.

Chính khả năng kết hợp vật liệu đã mở rộng đáng kể ngôn ngữ biểu đạt của sơn mài. Từ một nền sơn, người nghệ nhân có thể tạo nên nhiều cách xử lý khác nhau, trong đó mỗi chất liệu góp phần tạo nên một sắc thái riêng cho tổng thể.

Sơn mài truyền thống trong đời sống đương đại

Sơn mài ngày nay không chỉ được tạo nên từ những vật liệu quen thuộc. Một số sản phẩm còn sử dụng những chất liệu mới như sừng bò Nam Phi hay gỗ MDF, tạo nên những hình thức phù hợp hơn với nhu cầu và thẩm mỹ hiện đại.

Sự xuất hiện của những vật liệu mới cho thấy nghề sơn mài vẫn đang tiếp tục vận động. Chất liệu có thể thay đổi, hình thức ứng dụng có thể mở rộng, nhưng giá trị của lao động thủ công vẫn nằm ở sự tỉ mỉ và kiên trì trong từng công đoạn.

Điều này đặc biệt quan trọng khi đưa sơn mài bước vào đời sống hiện đại. Một chất liệu truyền thống không nhất thiết phải chỉ xuất hiện trong những không gian trưng bày. Khi được đặt trong những thiết kế phù hợp, sơn mài có thể trở thành một phần của không gian sống và những vật dụng thường ngày.

Đó cũng là cách nghề thủ công tiếp tục tìm thấy một đời sống mới mà không đánh mất tinh thần vốn có.

Tơ Vàng và cách đưa sơn mài đến gần hơn với đời sống

Trong hành trình phát triển từ lụa sang hệ sinh thái thủ công Việt, Tơ Vàng đưa sơn mài vào những thiết kế có tính ứng dụng như hộp đựng, lót cốc, bình hoa, khay trà và cài khăn.

Cách tiếp cận này tạo nên sự kết nối tự nhiên giữa sơn mài và lụa. Nếu lụa mang đến sự mềm mại của chất liệu dệt, sơn mài tạo nên một điểm nhấn có tính vật thể và chiều sâu bề mặt. Khi cùng xuất hiện trong một thiết kế hoặc một không gian, hai chất liệu có thể bổ sung cho nhau và cùng kể câu chuyện về thủ công Việt Nam.

Với Tơ Vàng, việc phát triển sơn mài không tách rời khỏi định hướng “Di sản sống”. Những giá trị thủ công được tiếp nối không chỉ bằng việc lưu giữ kỹ thuật mà còn thông qua những thiết kế có khả năng bước vào đời sống.

Một chiếc khay trà có thể xuất hiện trong một không gian gia đình. Một chiếc hộp sơn mài có thể trở thành nơi lưu giữ một món quà. Một chiếc cài khăn nhỏ có thể đi cùng một thiết kế lụa. Khi những vật phẩm ấy được sử dụng, câu chuyện về chất liệu và người làm nghề cũng có thêm cơ hội được tiếp tục.